برنامه «چشم انداز اقتصادی ۲۰۳۰ عربستان سعودی” در گفت و گو با غلامحسین حسن تاش

گذار عربستان به اقتصاد غیرنفتی کاری دشوار اســت و مستلزم یک دوره طولانی تحمل فشار اقتصادی و کار و تلاش ملی اســت که جامعه عربستان به هیچ وجه آمادگی پذیرش آن را ندارد.

توما؛ یوسف ناصری– در فروردین ســال ۱۳۹۵(۲۰۱۶) کابینه دولت سعودی چشم انداز اقتصادی ۲۰۳۰ را به تصویب رساند و محمد بن سلمان جانشین ولیعهد وقت عربستان سعودی، مسئول اجرا و تحقق این برنامه بلند مدت شد.
از آنجا که در روزهای اخیر سلمان بن عبدالعزیز پادشاه فعلی حکومت سعودی، برادر زاده اش یعنی محمد بن نایف بن عبدالعزیز را از ولیعهدی برکنار و محمد فرزند کوچکتر خود را به عنوان ولیعهد منصوب کرد و با توجه به کهولت سن سلمان بی عبدالعزیز، احتمال سلطنت این ولیعهد وجود دارد، بر این اساس کند و کاو دیدگاه های ولیعهد بانفوذ عربستان، می تواند شناخت بهتری از اینده عربستان سعودی به دست بدهد.

کشور سعودی از ســال ۱۹۷۰ به بعد چندین برنامه پنج ســاله توسعه را به اجرا درآورده و اولین برنامه پنج ســال در ســال های ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۴ اجرایی شده اســت از جمله برنامه هشتم توسعه در ســال های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۸ به اجرا درآمده اســت.
از ســال ۲۰۰۲ میلادی، موضوع داشتن یک برنامه بلند مدت و اســتراتژیک مطرح شده و چشم انداز ۲۰۲۵ عربستان سعودی شکل گرفـــــته اســت. قصد بر این بوده که تولید سرانه ناخالص داخلی عربستان از حدود ۴۳ هزار ریال سعودی در ســال ۲۰۰۵ به ۹۸ هزار در ســال ۲۰۲۵ برسد.

 توسعه اقتصادی عربستان با نگاه قبیله ای ممکن نیست/ درگیری عربستان و ایـــران به نفع آمریکا تمام می شود

با به سلطنت رسیدن ملک سلمان و قدرت یافتن فرزندش-محمد بن سلمان- برنامه چشم انداز ۲۰۳۰ به تصویب دولت آن کشور رسید تا اقتصاد این کشور از وابستگی به نفت خلاص شود.

توما بر آن بود که با گفت و گو با سیدغلامحسن حسن تاش، یک تحلیل موشکافانه از وضعیت فعلی اقتصاد عربستان و هدف مقامات آن کشور برای ایجاد یک اقتصاد غیر نفتی، ارائه شود.
البته این تحلیلگر ایـــرانی انرژی و نفت، صرفا با مصاحبه مکتوب موافقت کرد و مصاحبه شفاهی را که می توانست جذاب تر و چالشی باشد نپذیرفـــــت. او اینگونه گفت که قبلا با کسانی دیگر مصاحبه انجام داده و مصاحبه ها به نحو مناسبی منتشرنشده و بنابراین از آن زمان به بعد ترجیح می دهد به صورت غیر شفاهی نظراتش را بیان کند.

حسن تاش در ســال ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۴ کارمند نخست وزیری بوده، در ســال ۱۳۶۷ لیسانس اقتصاد و در ســال ۱۳۷۲ فوق لیسانس مدیریت دولتی و در ســال ۷۴ فوق لیسانس اقتصاد انرژی گرفـــــته اســت.
او در ســال های ۶۹ تا ۷۴ مشاور وزیر نفت در امور اقتصادی بوده و در ســال های ۷۶ تا ۸۱ رئیس موسسه مطالعات بین المللی انرژی بوده اســت. حسن تاش هم اینک مشاور حوزه های نفت و گاز رئیس موسسه مطالعات بین المللی انرژی اســت.

گفت و گوی توما با این کارشناس برجسته انرژی و نفت در خصوص اقدامات و برنامه های حکومت سعودی را می خوانید.

***

*واقعیت این اســت که مقامات دولت عربستان سعودی بعد از سقوط قیمت نفت، چشم انداز ۲۰۳۰ را برای خودشان تعریف کرده و به اجرا درآورده اند. به نظر شما اقتصاد و بودجه دولتی متکی به درآمدهای نفتی آن کشور تا پیش از تصویب چشم انداز ۲۰۳۰ چگونه بوده اســت؟

-شما در این سوال فرض گرفـــــته اید سند چشم انداز ۲۰۳۰ عربستان اجرا شده و اقتصاد این کشور متحول شده. در صورتی که چنین چیزی نیست. سند مذکور بیش تر، یک آمال و آرزو اســت که با اجرایی شدن فاصله بسیار زیادی دارد .

713488 541 توسعه اقتصادی عربستان با نگاه قبیله ای ممکن نیست/ درگیری عربستان و ایـــران به نفع آمریکا تمام می شود

در اقتصادهای وابسته به نفت، خروج از این وابستگی کار یک روز و دو روز نیست و برنامه بلند مدت می خواهد . هنوز در عربستان گام مشخصی به سمت اجرای این سند برداشته نشده و برنامه های اجرایی آن نیز تدوین نشده اســت .
عمده در آمد صادراتی و بیش از ۴۵ نسبت تولید ناخالص ملی عربستان، کماکان از نفت تامین می شود.

*محمد بن سلمان در زمانی که جانشین ولیعهد بود گفته بود ما چشم انداز ۲۰۳۰ را با این فرض که قیمت هر بشکه نفت ۳۰ دلار باشد اجرا می کنیم و اگر به زیر ۳۰ دلار هم برود دچار دردسر نمی شویم.
بعد از این که قیمت نفت از زیر ۳۰ دلار به سمت افزایش برگشت و الان که مدت زیادی اســت قیمت نفت بالاتر از ۳۰ دلار بالاتر مانده اســت، آیا مقامات عربستان در اجرای طرح چشم انداز جدیت دارند و همچنان می خواهند اقتصاد وابسته به نفت نداشته باشند؟

-من این اظهارات محمد بن سلمان را ندیده ام  و قیمت نفت هم از زمان روی کارآمدن بن سلمان و پدرش یعنی از چندین ســال قبل از مرگ امیرعبدالله تنها مدت کوتاهی در ســال ۲۰۱۶ کمتر از ۳۰ دلار بوده  اســت.

من فکر می کنم مســاله تدوین سند چشم انداز ۲۰۳۰ در عربستان خیلی فراتر از قیمت مقطعی نفت اســت . در زمان تدوین این سند مســاله اقتصادی شدن نفت شِیل در آمریکا و حرکت ایالات متحده به سمت قطع وابستگی به نفت عربستان و خاورمیانه، عربستان را نگران کرده بود که هم امنیت و هم اقتصادش به سوی خطر می رود.

واقعیت این اســت که امنیت عربستان نیز مرهون موقعیتش در بازار جهانی نفت و وابستگی ایالات متحده به این نفت بوده اســت. به هر حال عربستان فهمیده اســت که در دراز مدت دیگر نمی تواند روی نفت به عنوان عامل امنیت و عامل تامین اقتصادش حساب کند. 

713494 789 توسعه اقتصادی عربستان با نگاه قبیله ای ممکن نیست/ درگیری عربستان و ایـــران به نفع آمریکا تمام می شود

به نظر می رسد با روی کار آمدن جناب جناب ترامپ و خصوصا پس از سفر ترامپ به عربستان و قراردادهایی که منعقد شد سعودی ها دوباره این نگرانی ها را فراموش کرده اند. برخی از قراردادهایی که بسته اند عملا با محتوای آن سند تعارض دارد. اجرایی شدن آن سند در چارچوب حکومت فعلی عربستان بسیار دور از ذهن به نظر می رسد.
 
*در ســال ۲۰۱۶ عربستان در مجموع ۱۴۰ میلیارد دلار صادرات داشته اســت و فقط ۴۴ میلیارد دلار آن صادرات غیر نفتی بوده اســت. قاعدتا بخشی از صادرات غیر نفتی عربستان مربوط به پتطریقهیمی اســت. آیا شناخت خاصی از بخش های غیر نفتی و محصولات صادراتی غیر نفتی آن کشور دارید که دقیقا بدانیم تاکید بر صادرات غیر نفتی واقع بینانه اســت یا بلندپروازانه؟

-حدود ۷۶ نسبت صادرات عربستان را نفت و مواد نفتی و حدود ۱۵ در صد صادرات را  محصولات شیمیایی و پتطریقهیمی تشکیل می دهد که آن هم وابسته به نفت اســت. جمع اینها می شود ۹۱ نسبت.

بنابراین صادرات غیر نفتی عربستان بسیار محدود اســت و تنها موارد نسبتا قابل توجه آن حدود ۲ نسبت فلزات و حدود ۲٫۲ نسبت صدور خدمات حمل و نقل اســت. عربستان با تغییر سبد صادراتی خود به سمت غلبه صادرات کاملا غیر نفتی فاصله شگرفی دارد.

*تولید نفت عربستان ۱۰ میلیون بشکه در روز اســت و حدود ۷ میلیون بشکه صادر می کند. برخی بر این باورند که چاه های نفت عربستان در نیمه دوم عمر خود قرار دارند. آیا واقعا عربستان همچنین می تواند بر درآمدهای نفتی تکیه جدی باشد یا این طور نیست و مقامات دولتی آن کشور متوجه زنگ خطر شده اند و چشم انداز ۲۰۳۰ یک علامت در این زمینه اســت؟

-اولین بار فردی به نام «متئو سیمسون» در کتابی تحت عنوان «غروب نفت در صحرا» و با عنوان فرعی «شوک نفتی سعودی و اقتصاد جهانی» که به فارسی هم ترجمه شده اســت. در ســال ۲۰۰۵ با اســتناد به ده ها مقاله علمی در مورد میادین نفتی عربستان، این مســاله را اســتدلال کرد که میادین عمده نفتی عربستان رو به افول اســت.

تا قبل از انتشار این کتاب در چشم اندازهای جهانی نفت، دستیابی به تولید حتی بیش از ۲۰ میلیون بشکه در روز را هم برای عربستان پیش بینی می کردند ولی بعد از آن کسی بیشتر از ۱۱ تا ۱۲ میلیون بشکه در روز در مورد ظرفیت نهایی تولید این کشور صحبت نمی کند.

به نظر می رسد عربستان به سقف توان تولید خود رسیده  اســت و از این پس تولید این کشور نزولی خواهد بود. ضمن این که مصرف داخلی این کشور هم روند فزاینده  دارد و موقعیت عربستان در بازار نفت رو به افول اســت و قطعا این هم در تدوین چشم انداز ۲۰۳۰ بی نقش نبوده اســت.

*در مرداد ســال ۱۳۹۲ گفته بودید که فاصله گرفـــــتن عربستان از ایـــران که حیاتیترین قدرت منطقه ای اســت در میان مدت و بلند مدت به نفع آن کشور نخواهد بود. به نظر شما چرا بعد از روی کار آمد پادشاه جدید عربستان و قدرت گرفـــــتن فرزندش سلمان، تعارض با ایـــران شدت گرفـــــته و تشدید فاصله با ایـــران، در کوتاه مدت چه منافعی را نصیب عربستان کرد؟

-موقعیت بی بدیل عربستان در بازار جهانی نفت در حال افول اســت و به تبع آن اهمیت امنیت عربستان برای امنیت انرژی غرب و خصوصا ایالات متحده نیز در حال کم شدن اســت. به نظر من، این واقعیتی اســت که در میان مدت اتفاق خواهد افتاد و جناب جناب ترامپِ تاجر مسلک هم که در سفر اخیر به عربستان رسما توسط سعودی ها خریداری شد، همیشه بر سر کار نخواهد بود.

این در حالی اســت که ایـــران از نظر همه مولفه های اصلی و حیاتی قدرت ملی، حیاتی ترین قدرت منطقه خاورمیانه و خصوصا خلیج فارس اســت. بنابراین در میان مدت به صلاح عربستان اســت که روابط خود را با این قدرت منطقه ای تلطیف کند.

به نظر من پادشاه جدید عربستان از ابتدا به دلیل سن بالا و بیماری، قدرت را به فرزند بی تجربه اش واگذار کرده و محمد بن سلمان راه را اشتباه می رود.
این مواضع در مورد ایـــران غیر از هزینه برای مردم عربستان و منطقه هیچ منفعتی برای عربستان نداشته و ندارد و تنها شاید عربستان در دوره ای توانسته باشد با اســتفاده از فرصت تحریم ایـــران، قدری نفت را بیش تر و گران تر فروخته باشد.

*یکی از دردسرات ناشی از کاهش قیمت نفت، کسری بودجه دولت عربستان اســت. برخی فعالان بخش خصوصی عربستان معتقدند که دولت در اجرای اصلاحات به سرعت عمل می کند. آیا بدنه جامعه آن کشور پذیرفـــــته اســت که از اقتصاد نفتی به اقتصاد غیر نفتی گذار کند؟

-گذار عربستان به اقتصاد غیرنفتی کاری دشوار اســت و مستلزم یک دوره طولانی تحمل فشار اقتصادی و کار و تلاش ملی اســت که جامعه عربستان به هیچ وجه آمادگی پذیرش آن را ندارد. تنها چیزی که دولت عربستان تا حالا به سراغ آن رفـــــته افزایش نسبی مالیات ها اســت که موجب نارضایتی شده اســت.

به نظر من بزرگترین پارادوکس چشم انداز ۲۰۳۰عربستان آن اســت که تحقق آنچه در سند چشم انداز مذکور آمده، مستلزم توسعه همه جانبه و دموکراتیزاسیون اســت که حکومت آل سعود اصلا تحمل آن را ندارد. چندین ســال پیش در این کشور، حتی یک مجلس سنای صد نسبت انتصابی و فرمایشی هم تحمل نشد.

*محمد بن سلمان که اخیرا به عنوان ولیعهد منصوب شده، پیش از این الگوی خود را مارگارت تاچر نخست وزیر بریتانیا دانسته بود. آیا در عربستان همچون بریتانیای چند دهه قبل، امکان آزادی سازی قیمت از جمله قیمت سوخت، لغو سوبسید و خصوصی سازی سریع وجود دارد؟

-این الگو برداری ها مضحک اســت. مقایسه عربستان با انگلستان قیاس مع الفارق اســت، در انگلستان یک نخست وزیر منتخب بر اساس مواضع مشخص حزبش و سیاســت هایی که اعلام می کند انتخاب می شود و در واقع انتخاب او به معنای انتخاب سیاســت های اوست و در چنین شرایطی طبعا مردم حاضر به همکاری هستند.

در عربستان هیچ آثاری از انتخاب و اراده مردم وجود ندارد. در جریان تحولات موسوم به بهار عربی که وزش بادهایش داشت به مرزهای عربستان سرایت می کرد، در زمان مرحوم امیرعبدالله که به طور نسبی مشروعیت و مقبولیت بیشتری هم داشت، کلی پول پخش شد و کلی یارانه نقدی پرداخت شد که جلوی بحران بالقوه گرفـــــته شود. خصوصا که شرایط و هزینه های جنگ با یمن و دخالت در بحرین هم بودجه کشور و مردم را تحت فشار قرار داده اســت.

*دولت عربستان اعلام کرد که ۵ نسبت از سهام شرکت آرامکو را به بخش خصوصی واگذار می کند. اعلام کرده اند که این شرکت ۲ هزار میلیارد دلار ارزش دارد. آیا عربستان با فطریقه این مقدار سهام می تواند برای افزایش تولید نفت سرمایه جذب کند و مقدار تولید نفت آن کشور کاهش نیابد؟

-موضوع عرضه بخشی از سهام شرکت آرامکو در بورس های بین المللی دو سه ســالی اســت که در عربستان مورد توجه قرار گرفـــــته اســت. البته هنوز جمع بندی طریقهنی در مورد آن وجود ندارد.

قطعا جبران کسری بودجه و تامین سرمایه برای توسعه نفتی، یکی از اهداف مورد نظر از این اقدام اســت ولی به نظر من، محدود به این نیست. من فکر می کنم عربستان می خواهد با عرضه سهام آرامکو در بورس های کشورهای صنعتی، سرمایه گذاران و سرمایه داران غربی را به خود وابسته کند و از این طریق یک چتر امنیتی هم برای کشور ایجاد کند.

باید توجه داشت که میادین و ذخایر نفتی عربستان هم جزو دارایی های آرامکو اســت. اگر هدف تنها تامین مالی باشد فطریقه بعضی دارایی های آرامکو مثل سهام پالایشگاه های خارج از کشور یا سهام شرکت های فرعی آن هم کافی اســت. باید ببینیم چه خواهد شد.

*یمن در جنوب و جنوب غربی عربستان قرار دارد. چند ســال اســت که عربستان به خاطر جنگ با یمن، هزینه های زیادی را متحمل شده اســت. اخیرا با قطر که در شمال عربستان اســت دچار چالش جدی شده. همچنین با ایـــران که در شمال خلیج فارس اســت در تعارض قرار دارد. آیا با تداوم این وضع، تحقق سند چشم انداز ۲۰۳۰ عربستان دچار دردسر جدی نمی شود؟

-قطعا همین طور اســت. هزینه های گزاف نظامی منابعی را برای اجرای این سند باقی نمی گذارد.

*با توجه به این که احتمال پادشاهی محمد بن سلمان در آینده نزدیک وجود دارد و با توجه به تقویت همکاری های اقتصادی و نظامی عربستان و آمریکا در زمان ترامپ، به اعتقاد شما ایـــران باید چگونه با بزرگترین تولید کننده نفت در منطقه برخورد کند که منافع ملی خود را نیز تامین کند؟

-باید توجه داشت که ممکن اســت خیلی ها طالب درگیر کردن عربستان با ایـــران باشند. شما ببینید اگر خدای ناکرده چنین درگیری ای رخ دهد و در جریان نفت خلیج فارس اختلال ایجاد شود با افزایش قیمت نفت، در بخش نفت غیر متعارف ایالات متحده رونق نفتی اتفاق می افتد و تولید نفت و گاز شِیلی[Shale oil] باز هم بیشتر می شود و ایالات متحده به سمت سیاســت خودکفایی خود، سریع تر حرکت می کند.

دود بالا رفـــــتن قیمت نفت به چشم ژاپن و چین و اروپا یعنی رقبای اقتصادی امریکا می رود. ضمن این که دوباره بازار جدیدی برای سلاح های امریکایی باز می شود و جهان اسلام هم در مجموع در مقابل اسرائیل و غرب تضعیف می شود.

البته روسیه هم بسیار منتفع خواهد شد. اصولا درگیر کردن کشورهای منطقه در جنگ های نیابتی، گرفـــــتاری بزرگ منطقه اســت. به نظر من باید بسیار محتاط بود و فرصت و بهانه نباید داد. سیاســت بلند مدت باید این باشد که منطقه را از این چرخه جنگ نیابتی و تخریب مستمر و بازسازی بعدی که به نوبت، فرصت برای کمپانی های نظامی و غیر نظامی غربی و خصوصا آمریکایی و انگلیسی ایجاد می کند، خارج کنیم.

داغترین اخبار و رویداد های ایـــران و خارج
این مطلب در این ساعت از سایت توما در بخش خبری ارســال گردیده اســت
این بخش شامل خبر های ورزشی نیز میباشد
میتوانید خبر فوق را به اشراک بگذارید

نوشته توسعه اقتصادی عربستان با نگاه قبیله ای ممکن نیست/ درگیری عربستان و ایـــران به نفع آمریکا تمام می شود اولین بار در مجله آنلاین توما. پدیدار شد.